door Toine Hooft

 

Europa domineert al wekenlang de voorpagina’s. Geen enkel scenario kan meer uitgesloten worden. Biedt het noodfonds redding, of komt er eindelijk een politieke unie, waarbij alle weeffouten van de introductie van de euro in een klap ongedaan worden gemaakt? Verlaten één of meer Zuid-Europese landen de euro, of is het einde van de euro nabij en komt de gulden weer terug?

 

Een mooi moment om eens de balans op te maken. Natuurlijk: ruim vijftig jaar Europese samenwerking heeft voor vrede, stabiliteit, welvaart en werkgelegenheid en meer internationale handel gezorgd. Nederland heeft daar van geprofiteerd. Maar in hoeverre heeft Europa en de euro nu het winkelen beïnvloed?

 

Een paar schoten uit de heup: retailing in de Champions League en EUFA cup, shoppen in Ryanair cities en winkelplanning volgens de Europese Dienstenrichtlijn.

 

Retailing in de Champions League en EUFA cup

Er valt in het Europese winkellandschap een duidelijk parallel te trekken met het belangrijkste voetbaltoernooi voor clubteams in Europa, de Champions League. Een voorhoede van een select aantal grote Europese winkelketens zet de toon. Ketens als H&M, Zara, Mediamarkt, Aldi, Lidl en IKEA zijn nog niet eens zo lang op de Nederlandse markt, maar ook hier al niet meer weg te denken uit het straatbeeld. Ze zorgen voor de dynamiek en kleur, niet alleen in de A1-winkelstraat maar ook op perifere locaties. Primark, een Ierse modegigant, zet nu Nederland op zijn kop. De enige keten van vaderlandse bodem die op het hoogste podium acteert, is C&A met 1.500 filialen in Europa.

 

Minstens zo spannend is de EUFA cup. Hier voetballen oer-Hollandse ketens als Albert Heijn, HEMA en Blokker een redelijk potje mee, maar ook niet meer dan dat. Dan de Denen. Die pakken het voortvarender aan. Jysk en Bestseller, moederbedrijf van onder meer Vero Moda, ONLY en Jack & Jones, trekken Europa in. Nieuw gespot in Arnhem, Nijmegen en Utrecht, en binnenkort in Almere, Tiger.dk: een soort Deense tegenhanger van HEMA. Met allerlei originele, slimme en leuke hebbedingetjes voor een zeer schappelijke prijs. Het assortiment in de winkels wordt dagelijks vernieuwd.

 

Shoppen in Ryanair cities

Een dagje shoppen in Milaan? Het is echt niet alleen meer voor de happy few weggelegd. De deregulering van de Europese luchtvaart in het midden van de jaren negentig heeft geleid tot een nieuw tijdperk. Low cost carriers hebben nieuwe markten aangeboord en tot een sterke groei geleid van (regionale) luchthavens, korte vakanties en stedentrips, waar de zogenaamde Ryanair-cities van hebben geprofiteerd. En dan is het wel makkelijker om overal met dezelfde munt te kunnen betalen.

 

Naar mijn mening spelen de Nederlandse steden nog onvoldoende in op (internationaal) toerisme. Ryanair-cities als Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Eindhoven staan niet te boek als een major shopping destination, zeker niet internationaal. Het ontbreekt bijvoorbeeld aan een hoogwaardig winkelmilieu. Ze hebben onmiskenbaar troeven in handen: attractieve binnensteden, en een grote omvang en diversiteit aan winkels, restaurants en cafés, culturele voorzieningen en evenementen. Wat dat betreft kunnen ze een voorbeeld nemen aan Maastricht, deze winter weer omgetoverd tot Magisch Maastricht, met schaatsen op het Vrijthof, het cultuurfestival en spectaculaire verlichting in de stad.

 

 

Winkelplanning volgens de Europese Dienstenrichtlijn

Bijna ongemerkt is de invloed van de EU op onze wet- en regelgeving steeds groter geworden. Het gros van alle nieuwe wetten en regels wordt niet meer in Den Haag maar in Brussel bepaald. Niet altijd even makkelijk voor ondernemers, die een woud aan regels over zich krijgen uitgestort. Ook ‘Den Haag’ beseft dit en heeft vermindering van de administratieve lasten en de regeldruk tot kabinetsbeleid verheven.

 

Recent heeft de Europese Dienstenrichtlijn de nodige stof doen opwaaien. Kort gezegd komt de Dienstenrichtlijn hier op neer dat het de overheid niet (meer) is toegestaan om economisch te ordenen. Of, waar een winkelbestemming geldt, mag een winkel niet geweigerd worden op grond van economische redenen, alleen op ruimtelijke gronden. Valt nu onze zorgvuldig opgebouwde, hiërarchische winkelstructuur in duigen? Het hanteren van brancheringsregels lijkt namelijk een typisch geval van economisch ordenen en daarom bij wet verboden. Uit jurisprudentie blijkt echter dat gemeenten nog steeds, ook onder de nieuwe Dienstrichtlijn, brancheringsregels kunnen hanteren. De wapens: detailhandelsbeleid en bestemmingsplannen. Ze moeten daar wel valide ruimtelijke argumenten voor aandragen, zoals verkeersoverlast of structuurverstoring.

 

Tot zover eigenlijk niets nieuws onder de zon. Maar de praktijk is weerbarstiger. Er is een enorme druk om branchering te verruimen, zeker in de periferie. Eigenaren en exploitanten van noodlijdende woonboulevards zien brancheverruiming als het panacee. Gemeenten hebben soms ook andere belangen, willen bijvoorbeeld grondposities in deze barre tijden verzilveren. En de retailers: die zoeken ook steeds meer de grenzen op. Een gemiddeld tuincentrum verkoopt al meer ‘dood’ dan ‘levend’ materiaal. Een formule als Action, met een sterk wisselend assortiment, is lastig in een branchedefinitie te vatten. En wat te denken van een fenomeen als internetwinkelen, dat zich al helemaal niet stoort aan branche of aankoopplaats.

 

De concurrentiestrijd speelt zich ook steeds minder tussen branches af. Veel meer is sprake van een battle tussen aankoopkanalen (offline of online), winkelgebieden, formules en assortimenten, Laat dat nou lastig of niet door de overheid te reguleren zijn.

 

Slotsom

Ons naoorlogse planningsregime heeft geleid tot een zeer fijnmazige winkelstructuur. Iedere buurt, wijk of stad kent zijn eigen winkelvoorziening, gedimensioneerd op het aantal inwoners. Nederland kent in verhouding met het buitenland relatief veel winkelvoorzieningen en is met een winkeldekking van 1,8 m² per inwoner koploper in Europa. Gevolg is wel dat de middelmaat langzamerhand tot de standaard is verheven en veel vernieuwing is uitgebleven.

 

Europa en de euro hebben in ieder geval de concurrentie aangewakkerd en het winkelen naar mijn mening spannender, aangenamer én gemakkelijker gemaakt. Zij het wat aarzelend, hebben ook Nederlandse retailers hun kansen gepakt. De nieuwe concurrentieverhoudingen, vrij verkeer van mensen en goederen en veranderde wetgeving nopen tot een drastische herziening van onze winkelstructuur. Een structuur met minder, maar meer aantrekkelijke winkels en winkelgebieden. Een structuur met een andere rol van de (lokale) overheid. Daarover in een van mijn latere columns meer.

 

Toine Hooft – Bureau Stedelijke Planning

Both comments and pings are currently closed.